Wilgenbast en moerasspirea, bronnen van ontstekingsremmende salicylaten
Net als veel andere medicijnen zijn ook de in de moderne geneeskunde aangewende aspirines schatplichtig aan bepaalde planten. Voor het synthetisch aangemaakte acetylsalicylzuur er was waren namelijk wilgenbast en moerasspirea de voornaamste salicylatenhoudende kruiden die voor anti-inflammatoire en analgetische doeleinden werden ingezet. Ondanks het feit dat ze tegenwoordig wat in de schaduw staan van kurkuma, boswellia en duivelsklauw, kunnen ze toch bij milde pijnklachten nuttig zijn.
De term ‘salicylaten’ is afkomstig van de geslachtsnaam van de schietwilg, Salix alba, en van de eveneens voor fytotherapeutische doeleinden aangewende wilgensoorten Salix purpurea, Salix daphnoïdes, Salix fragilis en Salix repens. Dat zijn bladverliezende, grote struiken tot bomen die inheems zijn in Europa, Noord-Afrika en Centraal-Azië en die houden van een vochtige tot zware, natte grond: poldergebieden, natte bossen, weilanden, overstromingsgebieden, langs rivieren, sloten en plassen. Het regelmatig snoeien ervan leidt tot de typische vorm van de knotwilg. De kenmerkende fluweelachtig behaarde, spitstoelopende bladeren, maar nog meer de bast, verkregen door schillen van jonge, 2 à 3 jaar oude, uitgerijpte takken, worden al sinds de Sumeriërs met succes in de volksgeneeskunde ingezet bij koorts, pijn en reumatische klachten. Volgens de signaturenleer van Paracelsus getuigt de wilg van die gunstige werking op de gewrichten door het feit dat zijn takken heel soepel blijven ondanks het feit dat hij vaak ‘met zijn voeten in het water staat’.
‘Prodrugs’
Wat de wilgenbast voor heeft op het synthetische, direct werkzame acetylsalicylzuur, is dat haar salicylaten niet of veel minder etsend werken op de slijmvliezen van maag en darmen dan aspirine. De salicine en aanverwante esters (salicortine, acetylsalicortine, tremulacine) erin zijn namelijk inactieve ‘prodrugs’ die pas na hydrolyse door bètaglucosidase in de darmen tot saligenine en vervolgens na metabolisatie in de lever, het bioactieve salicylzuur opleveren. Dat werkt ontstekingsremmend door de synthese te remmen van vooral de pro-inflammatoire prostaglandines E2 (PGE2) en tromboxanen 2 (TxB2) via inhibitie van de enzymen 5-lipoxygenase (5-LOX) en de cyclo-oxygenasen COX-1 et COX-2.[1] Overigens bevat wilgenbast nog andere componenten die voornoemde enzymen afremmen en/of de productie afremmen van de pro-inflammatoire interleukine-6 (IL-6) en tumor necrosis factor alfa (TNF-α): vooral gentisinezuur en de polyfenolen apigenine, quercetine en catechine.
Lees het gehele artikel vanaf pagina 29 in OrthoFyto 6/25.
Bronvermelding:
- Khayyal MT, El-Ghazaly MA, Abdallah DM, Okpanyi SN, Kelber O, et al. Mechanisms involved in the anti-inflammatory effect of a standardized willow bark extract. Arzneimittelforschung. 2005;55(11):677-87.
- Chrubasik S, Eisenberg E, Balan E, Weinberger T, Luzzati R, et al. Treatment of low back pain exacerbations with willow bark extract: a randomized double-blind study. Am J Med. 2000 Jul;109(1):9-14.
- Schmid B, Lüdtke R, Selbmann HK, Kötter I, Tschirdewahn B, et al. Efficacy and tolerability of a standardized willow bark extract in patients with osteoarthritis: randomized placebo-controlled, double blind clinical trial. Phytother Res. 2001 Jun;15(4):344-50.
- Biegert C, Wagner I, Lüdtke R, Kötter I, Lohmüller C, et al. Efficacy and safety of willow bark extract in the treatment of osteoarthritis and rheumatoid arthritis: results of 2 randomized double-blind controlled trials. J Rheumatol. 2004 Nov;31(11):2121-30.
- Vlachojannis JE, Cameron M, Chrubasik S. A systematic review on the effectiveness of willow bark for musculoskeletal pain. Phytother Res. 2009 Jul;23(7):897-900.
- Lin CR, Tsai SHL, Wang C, Lee CL, Hung SW, et al. Willow Bark (Salix spp.) Used for Pain Relief in Arthritis: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Life (Basel). 2023 Oct 14;13(10):2058.
- Katanić J, Boroja T, Mihailović V, Nikles S, Pan SP, et al. In vitro and in vivo assessment of meadowsweet (Filipendula ulmaria) as anti-inflammatory agent. J Ethnopharmacol. 2016 Dec 4;193:627-636.
- Savina T, Lisun V, Feduraev P & Skrypnik L. Variation in Phenolic Compounds, Antioxidant and Antibacterial Activities of Extracts from Different Plant Organs of Meadowsweet (Filipendula ulmaria (L.) Maxim.). Molecules 2023; 28:3512.
- Samardžić S, Tomić M, Pecikoza U, Stepanović-Petrović R, Maksimović Z. Antihyperalgesic activity of Filipendula ulmaria (L.) Maxim. and Filipendula vulgaris Moench in a rat model of inflammation. J Ethnopharmacol. 2016 Dec 4;193:652-656.
- Marinov L, Momekov G, Voynikov Y, Zheleva-Dimitrova D, Gevrenova R, et al. Anti-inflammatory and analgesic effects of Filipendula ulmaria extract. Pharmacia. 2025;72:1-11.
Geert Verhelst
is arts, auteur van het Groot Handboek Geneeskrachtige Planten en geeft les aan VZW Levenschool en VZW De Reliantie. Daarnaast is hij medisch journalist.
